Monumentale panden vormen een uitdagend segment van onze gebouwde omgeving als het om verduurzamen gaat. Het inpassen van energiebesparende maatregelen in de monumentale panden kan namelijk best een puzzel zijn. Er liggen namelijk restricties op het verbouwen / veranderen van het pand. Het vereist over het algemeen maatwerk en gespecialiseerd advies. In dit artikel meer informatie over het verduurzamen van een monumentaal pand met uitleg over de restricties, aandachtspunten en een aantal tips om aan de slag te gaan.

Stappenplan richting een duurzaam monument

Ook voor monumentale panden geldt de Trias Energetica waarin we eerst energieverbruik proberen te reduceren en daarna gaan kijken naar de mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie. De volgordelijkheid van maatregelen is daarin heel vergelijkbaar met niet-monumentale panden. We starten met een goede isolatie van de elementen van de schil (vloer, muren, glaswerk en dak) in combinatie met goede naad- en kierdichting. Vervolgens een goede ventilatieoplossing om voldoende frisse lucht te laten circuleren. Tot slot kijken we naar de mogelijkheden om duurzame energie op te wekken en het aardgas te vervangen met een duurzaam alternatief. Nogmaals, dit is de theorie die generiek gezien ook opgaat bij monumentale panden. Echter bij alle stappen komen specifieke monumentale beperkingen en uitdagingen kijken.

Isolatie van een monumentaal pand

Bij monumenten zijn vaak geen isolatietechnieken of materialen toegepast. De gebouwschil houdt warmte vaak slecht binnen en muren en vloeren voelen koud aan. Bij de isolatie van monumentale panden moeten regels rondom monumentenzorg gevolgd worden waarbij het historische karakter van het gebouw gehandhaafd moeten blijven. Een nieuwe gevel tegen de buitenmuur opmetselen is simpelweg geen optie omdat het pand volledig van karakter zal veranderen. De belangrijkste uitgangspunten voor de omgang met monumenten zijn: minimaal ingrijpen, hergebruik en maatregelen die terug te draaien zijn. Deze richtlijnen zullen richting geven aan de isolatiemaatregelen, maar zullen per pand dermate verschillen dat het niet veel zin heeft daar hier erg op in te gaan.

Vochthuishouding

Daarnaast hebben monumenten vaak een speciale vochthuishouding. De oude en traditionele materialen en constructies die in het pand aanwezig zijn nemen gemakkelijk vocht op, wat ze ook weer kwijt moeten kunnen. Dit in combinatie met bovengemiddeld veel ventilatie (of beter gezegd infiltratie) via naden en kieren voorkomt vocht- en condensatieproblemen. De gebouwen ‘ademen’ als het ware. Om de panden goed te isoleren zijn vaak grote veranderingen nodig. Dit kan ingrijpend effect hebben op bovenstaande ademend vermogen van het pand met de risico’s van dien.

Holistische benadering

Toch is met kennis van zaken een goede milieuwinst te behalen. Er is inmiddels veel ervaring opgedaan met het verduurzamen van monumenten. Het is belangrijk holistisch naar het vraagstuk te kijken en daar goed advies op in te winnen van een monumentenspecialist. Waar nieuwere of meer standaardwoningen vaak stap voor stap aan de slag kunnen gaan, is dat bij monumenten minder aan te raden. De uitdagende bouwfysica van een monument vraagt een ervaringsdeskundige en een slim plan van aanpak rondom isolatie en ventilatie.

Isolerend glas

Een kozijn en raam kunnen monumentale waarde hebben. Je mag dat dan niet zomaar vervangen. Het kan het aanzicht van het pand aanzienlijk veranderen. Zeker bij het ouderwetse getrokken glas of cilinderglas. Een belangrijke reden daarvoor is dat het moderne HR++ glas een strakke glasplaat is wat anders oogt dan het oude enkel glas. Ook is het HR+= glas met minimaal 20 mm aanzienlijk dikker is dan het oudere glas. Er is dus vaak een aanpassing/vervanging nodig van het oude kozijn wil je er HR++ glas kunnen plaatsen. Als er bij een voormalige renovatie al ander glas is vervangen dat geen monumentale waarde heeft en het nieuwe glas past in het huidige kozijn dan mag je het glas vaak vrij vervangen. Maar in veel gevallen zijn er restricties en is een vergunningscheck bij het Omgevingsloket aan te raden.

Indien het glas van monumentale waarde is dan maakt de monumentencommissie van de gemeente uiteindelijk de afweging wat wel/niet is toegestaan. De voorkeur gaat vaak uit naar behoud van het originele glas. Er zijn een drietal opties als vervanging naar modern HR++ niet kan:

  1. Glas vervangen met monumentaal glas (beperkte breedte en met ‘oude’ uitstraling)

  2. Een achterzetraam plaatsen

  3. Aanbrengen van een isolerende glasfolie op het huidige glas

Zonnepanelen bij monumenten

Zonnepanelen zijn bij een monumentale status niet altijd toegestaan. Er is altijd een vergunningsaanvraag nodig. Het verschilt per gemeente en per pand wat de mogelijkheden zullen zijn. Een aantal zaken die plaatsing van zonnepanelen of zonnecollectoren vrijwel zeker in de weg staan:

  • zeer bijzondere monumenten

  • monumenten met bijzondere daken

  • monumenten met dakpannen die ook een decoratieve rol spelen

  • bijzondere dakbedekking zoals riet of leien

Het is een bepaalde gevallen wel mogelijk. Grotere kans op toekenning is als de plaatsing van de panelen wordt voorgesteld op plaatsen die niet zichtbaar zijn vanaf de openbare weg en op daken met een minder waardevolle status zoals bijgebouwen of platte daken.

Duurzaam verwarmen van een monument

Voor een warmtepomp is het heel belangrijk dat een woning goed geisoleerd is zodat deze met lage temperaturen CV-water (30 tot 50 graden) warm te krijgen is. Dat vereist in monumentale termen vrij radicale isolatiemaatregelen. Alternatieven vormen een warmtenet of een houtpelletketel. Bij deze alternatieven zal de aanvoertemperatuur van het CV-water hoger liggen en is de isolatie iets minder kritisch. De gemeenten zijn tot uiterlijk 2021 met plannen over de alternatieven voor aardgas. Die kunnen per wijk en buurt gaan verschillen. Ons advies is die plannen in de gaten te houden.

Vergunning verduurzamen monument

Over het algemeen geldt dat u voor iedere wijziging aan uw beschermde monument een omgevingsvergunning nodig hebt. De uitgangspunten rondom een vergunning en het online aanvragen van een vergunning doe je bij het online Omgevingsloket.

Eenvoudig energiebespaartips voor monumenten

Om energie te besparen zijn niet altijd bouwkundige aanpassingen nodig. Er valt vaak al een wereld te winnen met slimme tips en tricks. Een paar handige tips kwamen we tegen op Monumenten.nl.

  • Herstel de binnen- of buitenluiken. Een goed aansluitend luik kan aanzienlijk besparen.

  • Plaats radiatorfolie op de achterkant van de radiatoren. Ze voorkomen dat de radiatoren onnodig veel warmte via de buitenmuur verliezen.

  • Hang (liefst dikke) gordijnen op bij ramen die veel kou veroorzaken. Deze houden de warmte binnen en voorkomen een kouval van de raampartijen.

  • Plaats drangers op deuren tussen verwarmde en niet-verwarmde ruimtes

  • Gebruik LED-verlichting, ze zijn in veel verschillende armaturen en lichtkleuren te verkrijgen en gebruiken maar 1/10e van de energie ten opzichte van halogeen of gloeilampen

  • Isoleer CV-leidingen in niet-verwarmde ruimte

Tips voor eigenaren van monumenten

Een paar tips om mee af te sluiten:

  1. Maak een holistisch plan rondom het thema isoleren en ventileren, wij raden aan dit met een gespecialiseerd monumenten adviseur te doen

  2. Een goed en compleet plan vergroot ook de kans op een positieve vergunningsaanvraag

  3. Zoek in een vroeg stadium al contact met de monumentenafdeling van uw gemeente om te kijken wat de bewegingsvrijheid is

Het Regionaal Energieloket helpt u graag op weg, maar wij zijn geen experts als het gaat om monumentale panden. We brengen u uiteraard graag in contact met mensen met meer expertise en ervaring. Websites die wij aanraden voor verdere oriëntatie:

  • Monumenten.nl. Website met allerhande tips en informatie over monumenten. Zowel over technische aspecten om rekening mee te houden als ook de financiering van een verbouwing.

  • Restauratiefonds.nl. Een fonds waar u een lening met aantrekkelijk lage rente kunt aanvragen voor verduurzaming van uw monumentale pand. 

  • Omgevingsloket.nl. Voor het checken en aanvragen van een vergunning.

  • De Groene Menukaart. Voorlichtingswebsite met allerlei praktische verduurzamingsmogelijkheden uitgesplitst per type woning.

Veelgestelde vragen over duurzaamheid bij Monumenten

Wilt u ons een vraag stellen?

Heeft u een vraag of een opmerking? Ons team zit voor u klaar van maandag tot en met vrijdag van 9:00 tot 17:30